مديريت جهاد كشاورزي شهرستان زرين دشت

سه راه حل عمده جهت کاهش مصرف انرژی و افزایش کارآیی آن در بوم نظامهای کشاورزی وجود دارد:

 الف – کاهش انرژی صنعتی کشاورزی به ویژه منابع غیر قابل تجدید یا آلوده کننده مثل سوختهای فسیلی

 ب- افزایش استفاده از انرژیهای بیولوژیک

 ج- طراحی سیستمهایی که در آنها روابط اکولوژیک و بیولوژیک که موجب ثبات عملکرد در دراز مدت، فراهمی بیشتر مواد غذایی و بیوماس شده و سیستم بیشتر به منابع درونی خود متکی باشد.

الف -روشهای کاهش انرژی صنعتی در بخش کشاورزی

 -۱ استفاده از سیستمهای شخم حداقل یا کا هش یافته که به مکانیزاسیون و قدرت کمتری نیازمند است . اجرای شخم در زمانی که رطوبت خاک در حد مناسب باشد ، تاثیر قابل ملاحظه ای در کاهش سوخت مصرفی تراکتور خواهد داشت . در این جهت توصیه می شود که پس از برداشت محصول که هنوز رطوبت خاک خیلی کاهش نیافته، در کمتر ین زمان ممکن شخم صورت پذیرد .

-۲ برقی نمودن موتور چاههای کشاورزی و افزایش راندمان انتقال و توزیع آب آبیاری مصرفی در سطح مزرعه موجب کاهش انرژی مصرفی در آبیاری مزارع خواهد شد.

 -۳ استفاده از تناوب زراعی مناسب به منظور افزایش تنوع زیستی کشاورزی و تقویت حاصلخیزی خاک قاعد تا کشت متوالی یک محصول و عدم رعایت تناوب زراعی صحیح موجب کاهش حاصلخیزی خاک و شیوع آفات، بیماریها و علفهای هرز شده که بالطبع موجب افزایش مصرف نهاده های شیمیایی می گردد . تناوبهای مختلف با نظامهای زراعی ممتد کارآ یی مصرف انرژی را ۴,۵ برای نظامهای کشت ممتد و ۵,۷ تا ۷,۶ برای نظامهای تناوبی کشاورزی ارگانیک بیان داشته است.

-۴ استفاده از انواع انرژیهای جایگزین سوختهای فسیلی مثل : استفاده از انرژی خورشیدی و بیوگاز در مصارف گرمایشی و پخت و پز در روستاها یا استفاده از انرژ ی باد وآب جهت پمپاژ آب، راه اندازی آسیابها و غیره . در این خصوص تجارب ارزنده ای در کشورهای دیگر و حتی در برخی نقاط کشورمان وجود دارد که می بایست مورد توجه و بازنگر جدی سیاست گذاران امر انرژی قرارگیرد.

-۵ استفاده از انرژی به صورت کارآمدتر با بهینه سازی مصرف انواع نهاده های به کار رفته در سیستم . انتخاب صحیح نوع ، مقدار، روش و زمان مصرف نهاده هایی مانند کودها و سموم شیمیایی، کارآیی آنها را افزایش داده واین امر موجب مصرف کمتر آنها خواهد شد.

 ۶ – کاهش کلی مصرف تولیدات دامی در سیستمهای غذایی و تکیه اساسی بر دامهایی که در مراتع چرا می نمایند، نقش قابل ملاحظه ای در کاهش انرژی مصرفی درسیستمهای غذایی دارد. یک روش عملی برای افزایش تولیدات غذایی با صرف حداقل انرژی فسیلی، این است که جمعیت دنیا بیشتر مواد غذایی با منشاء گیاهی مصرف نماید . این تغییر رژ یم غذایی هزینه انرژی را کاهش داده و به علت این که مواد غذایی قابل مصرف انسان کمتر صرف تغذیه دامها می شود، باعث افزایش تولیدات غذایی خواهد شد . در دام تقریبا ۲۰ کالری انرژی اضافی برای به دست آوردن یک کالری انرژی به صورت غذا مورد نیاز است .

-۷ منطقه ای کردن تولید و ارتباط دادن مستقیم مصرف کننده و تولید کننده به منظور کاهش هزینه انرژی لازم جهت ذخیره سازی، حمل ونقل، بازاریابی و توزیع.

۸ – تغییر فرهنگ و الگوی تغذیه ای جامعه در جهت استفاده واصلاح روشهای (Fast food) کمتر از غذاهای آماده و سریع پخت به منظور حفظ ارزش غذایی و کاهش ضایعات غذا.

ب- روشهای افزایش استفاده از انرژی های بیولوژیک

 -۱ لحاظ نمودن انرژی انسانی به عنوان جزء تلفیقی جریان انرژی در مزرعه . اگر انسان به صورت بخش جدا ناپذیری از سیستم غذایی همراه با تمام قوانین طبیعی و پیامدهای موفقیت آمیز آن نگریسته شو د، نظام تولید مواد غذایی پایدار باقی خواهد ماند . برای تولید مواد غذایی کافی و سالم انسان قادر است با شکلی نو نظام های کشاورزی را طراحی نماید، به شکلی که دارای چرخه های بسته مواد غذایی بوده و وابستگی بیشتری به انرژی های تجدید شونده داشته و از عدم کارآیی ها کاسته شود و سلامت محیط حفظ گردد .

 -۲ برگشت بخشی از بقایای محصول به خاک به منظور جبران قسمتی از عناصر برداشت شده از خاک توسط گیاه و افزایش مواد آلی و حاصلخیزی خاک نتیجتا کاهش مصرف کودهای شیمیایی.

 -۳ استفاده بیشتر از کودهای آلی ( کود حیوانی، کو د سبز، کمپوست) به منظور افزایش عناصر غذایی خاک ، بهبود ساختمان خاک و تحریک فعالیت جمعیت میکروارگانیسم های خاک.

 -۴ استفاده از کودهای بیولوژیک ( ما یکوریزا، تثبیت کننده های بیولوژیکی ازت، باکتریهای حل کننده فسفات، تیو باسیلوس ها ) به منظور افزایش تنوع زیستی و به کارگیری منابع درونی سیستم و کاهش وابستگی آنها به خارج از سیستم.

 -۵ توسعه کنترل بیولوژیکی آفات، بیماریها و علفهای هرز به منظور کاهش مصرف سموم شیمیایی.

 ج- روشهای طراحی سیستم نظام های کشاورزی اکولوژیک

 ۱ – افزایش تنوع زیستی کشاورزی در بعد زمان از طریق بکارگیری تناوب زراعی و آیش . اجرای تناوب مناسب با استفاده از گیاهان تیره بقولات که قادر به افزایش ازت قابل دسترس خاک می باشند و گیاهان پوششی که قادر به کنترل موثر علفهای هرز و فرسایش بوده و گیاهان با خصوصیات آللوپاتی که قادر به کنترل علفهای هرز می باشند وهمچنین کود سبز ضمن حفظ و تقویت حاصلخیزی خاک موجب کاهش خسارات آفات، بیماریها و علفهای هرز گردیده و بدین ترتیب نیاز به مصرف نهاده های شیمیایی کاهش می یابد.

 -۲ افزایش تنوع زیستی کشاورزی در بعد مکانی از طریق اجرای انواع سیستمهای کشت مخلوط موجب افزایش کارآیی نهاده های مصرفی و کاهش خسارات آفات، بیماریها و علفهای هرز می گردد.

 -۳ استفاده بیشتر از کنترل بیولوژیکی آفات ، بیماریها و علفهای هرز و مدیریت تلفیقی آفات منجر به کاهش مصرف سموم شیمیایی و جلوگیری از خسارات وارده ناشی از آنها می شود.

 -۴ استفاده از گیاهان مقاوم به تنشهای محیطی . امروزه یکی از امیدهای متخصصین زیست فناوری تولید گیاهان تراریخته مقاوم به انواع آفات، بیماریها و علفکشها می باشد.

-۵ وارد نمودن بادشکنها، پرچینها و زمینهای بدون کشت به سیستمهای کاشت به منظور افزایش تنوع زیستی کشاورزی و کاهش مخاطرات سیستم.

 -۶ طراحی اکوسیستمهای کشاورزی با استفاده از الگوبرداری از اکوسیستمهای طبیعی . غالبا بوم نظامهای زراعی سنتی بیشتر از جنبه های اکولوژیک برخوردار بوده ونیاز کمتری به تزریق انرژی از بیرون دارند . سیستمهای کشاورزی ارگانیک و کم نهاده از جمله سیستمهای زراعی متکی بر چرخه های بیولوژیکی طبیعی هستند که از پایداری بیشتر و وابستگی کمتر به مصرف انرژی برخوردارند . نموده است که در نظام ارگانیک انرژی ورودی به میزان ۵۵ درصد کاهش یافته در حالیکه کاهش عملکرد تنها ۳۸ درصد بوده است و این امر منجر به افزایش کارآیی مصرف انرژی از در نظام پرنهاده به ۳,۵ درنظام ارگانیک گردیده است . تحقیقات نشان داده است که انرژی ورودی در نظام ارگانیک کمتر از نصف نظام زراعی کم نهاده و ثلث نظام پر نهاده می باشد.حداکثر کر دن استفاده از توالی توسعه یافته در سیستم کاشت به منظور حفظ بهتر ظرفیت بازآوری اکوسیستم کشاورزی مانند سیستم جنگل زراعی ( آگروفارستری) و استفاده از گیاهان چند ساله در تناوب زراعی.

-۸ تلفیق سیستمهای مختلف تولیدی کشاورزی: هرچه سیستمهای تولید غذا پیچیده تر و مت نوع تر باشند، علاوه بر اینکه پایدارترند می توان انتظار اثرات مفید بسیاری از تلفیق و در کنار هم بودن ای سیستمها داشت به طوریکه هر سیستم می تواند از سیستم دیگر پشتیبانی نموده یا شرایط را برای آن تسهیل نماید . تلفیق سیستمهایی چون دامداری، پرورش ماهی، تولید سبز یجات، باغداری، مرغداری، پرورش کرم ابریشم و غیره منجر به کاه ش وابستگی بوم نظام های کشاورزی به تزریق انرژی، افزایش بهره وری سیستم و کاهش ریسک تولید خواهد شدشکی نیست که هر کشوری باید راه حل مسئله انرژی را در چهارچوب استراتژی توسعه اقتصادی خود تعیین کند، زیرا انرژی یکی از اجزای اصلی استراتژی توسعه هر کشور است . باید بیاموزیم که چگونه از منابع محدود فعلی به صورتی کارآمدتر، خردمندانه تر و پربارتر استفاده نمائیم . قطعا جهت دستیابی به راهکارهای عملی کاهش مصرف انرژی و افزایش کارآیی آن در بخش کشاورزی نیاز به شناخت دقیق و همه جانبه سیستمهای زراعی موجود و ارزیابی اکولوژیکی آنها می باشد. راهکارهای موجود می بایست مبتنی بر شرایط اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی حاکم بر جوامع تولیدی در روستاها باشد که مهمترین آنها عبارتند از:

۱ – افزایش تنوع زیستی کشاورزی از طریق اجرای تناوب زراعی و تلفیق زراعت و دامداری جهت افزایش اتکاء سیستم به منابع درونی خود و وابستگی کمتر به سوبسید انرژی.

۲ – برقی کردن چاه های کشاورزی در کشور راه حل مناسبی جهت کاهش مصرف سوختهای فسیلی در امر آبیـــــــــــاری مزارع می باشد.

۳ – افزایش کارآیی استفاده از منابع از طر یق اصلاح نباتات و عملیات به زراعی.

۴ – افزایش ابعاد مزارع و جلوگیری از خرد شدن اراضی کشاورزی به منظور افزایش تولید در واحد سطح و کاهش تلفات انرژی.

۵ – کاهش ضایعات محصولات کشاورزی در هنگام برداشت و پس از برداشت و استفاده بهینه از ضایعات تولیدی.

۶ – کشت گیاهان م قاوم به آفات و بیماریها جهت کاهش مصرف سموم آفت کش. که قادر به استفاده از ماشین آلات ترکیبی ((Combinate و یا بهره برداری از ماشین های کشت مستقیم انجام ( no tillage)

8 – تخصیص یارانه دولتی و تاکید بر استفاده از انرژیهای نو در روستاها و مراکز تولید مثل انرژی خورشیدی و بیوگاز.

 موفق وموید باشید

یوسف خرم کارشناس مسئول مکانیزاسیون جهاد کشاورزی شهرستان زرین دشت